Alles wat we meemaken laat sporen na in onze hersenen. Als je iets leest over je favoriete actrice, worden de cellen in je hersenen actief die bij haar horen, volgens Cyriel Pennartz, hoogleraar neurowetenschappen aan de Universiteit van Amsterdam. “Dat gebeurt ook als je iets over haar hoort.” Signalen via je ogen of oren prikkelen dan een gebied in het brein dat samenhangt met herkenning. En daarvoor hoef je haar dus nooit in het echt te hebben ontmoet.
Verhalend geheugen
“Kijk”. Hij pakt een vel papier en schetst een hersenpan. Met zijn pen wijst hij op een gebied in het midden van de hersenpan. “We vermoeden sterk dat hier in het brein de cellen liggen die deel zijn van een netwerk waarin jouw herinneringen aan de actrice zijn opgeslagen. Hoe vaker je met haar bezig bent, door aan haar te denken of iets over haar te zien of te lezen, hoe sterker de verbindingen tussen die hersencellen worden. En hoe sterker de route wordt die de signalen in je brein volgen. Dat werkt zo bij iedereen met wie je je verbonden voelt.”
‘Ook mét dementie kun je nog leren door dingen vaak te herhalen’
Feitjes en woorden
Die herinneringen horen bij ons verhalende geheugen. Dat gebruik je om te vertellen over dingen die gebeurd zijn, zoals wat je gisteren hebt gedaan. Je haalt er ook feitjes mee op, zoals de geboortedatum van je partner of het moment waarop je hoorde dat prinses Diana verongelukt was. “Het verhalende geheugen is een van de eerste vermogens die sneuvelen bij beginnende dementie zoals alzheimer”, vertelt Cyriel. Hij onderzoekt onder meer het geheugen en bewustzijn. “Doordat cellen daar afsterven, kun je je slechter oriënteren en kom je moeilijker op woorden. Je ziet dan bijvoorbeeld een gordijn en noemt het een lange lap stof.”
Het lichaamsgeheugen
Maar we hebben nog een ander soort geheugen, dat langer intact blijft bij dementie: in de volksmond het lichaamsgeheugen genoemd. Cyriel wijst weer op een gebied in zijn breintekening. “Diep verborgen in ons hoofd ligt een gebied dat nog redelijk functioneert terwijl dementie toeneemt.”
Het lichaamsgeheugen gaat over motorische vaardigheden en gewoontes die je bijna automatisch uitvoert. “Je trekt zonder erbij na te denken het gordijn dicht als de zon naar binnen schijnt. De lichtprikkel stuurt via de hersencellen je motoriek aan.” Ook dagelijkse routines vallen hieronder: na het eten loop je automatisch naar de keuken om koffie te zetten. “Denk ook aan fietsen. Of gas geven zodra het stoplicht op groen springt.”
Vaardigheden trainen
Mensen met dementie kunnen hun lichaamsgeheugen gebruiken om actief te blijven. “Voor mantelzorgers en begeleiders is het belangrijk om te ontdekken wat iemand vroeger goed kon of nog steeds kan, en dat te stimuleren”, zegt Cyriel. “Ook mét dementie kun je nog leren door dingen vaak te herhalen. Oefening versterkt de verbindingen tussen hersencellen, waardoor de achteruitgang mogelijk wordt afgeremd.” Hij waarschuwt wel om niet te overdrijven. “Als iets steeds mislukt, levert dat stress op. En te veel stress zorgt voor overbelasting.”
